نکتهٔ کلینیکی ۱۱۴ — چرا یک بار تیتانیومی دقیقاً از وسط کانال پیچ میشکند؟
یکی از همکاران ویدیویی منتشر کرده که در آن بار تیتانیومی یک پروتز ثابت فولآرچ روی ایمپلنت ،شکسته است. در این کیس، آخرین ایمپلنت در ناحیهی کانین بوده و بار بهصورت کانتیلور تا دندانهای ۴، ۵ و ۶ ادامه داشته است. نکتهی جالب این است که بار از خود کانتیلور نشکسته، بلکه از وسط کانال پیچ آخرین اباتمنت شکسته است. بیمار براکسیسم داشته و در فک مقابل هم پروتز ثابت ایمپلنتی داشته است. از روی ویدیو نمیشود علت قطعی شکستن را گفت، اما میشود بررسی کرد که چرا این نقطه بیشتر از بقیهی بار در خطر شکستن بوده است.


۱. کانتیلور و نقطهای که بیشترین فشار را میگیرد
نیرویی که روی دندانهای کانتیلور وارد میشود، فقط پروتز را به پایین فشار نمیدهد. این نیرو میخواهد بار را حول آخرین ایمپلنت خم کند، مثل الاکلنگی که تکیهگاهش (Fulcrum) آخرین ایمپلنت است. هرچه نیرو بیشتر یا کانتیلور بلندتر باشد، این اثر خمکننده (Bending Moment) هم بیشتر میشود. بیشترین مقدار این اثر در محل جویدن نیست، بلکه روی همان تکیهگاه یعنی آخرین ایمپلنت است. در این کیس، کانتیلور سهواحدی تا دندان ۶ این بازو را طولانی کرده است. وقتی بار خم میشود، سمت اکلوزال آن کشیده میشود (نیروی کششی یا Tensile)و سمت بافتی آن فشرده میشود(تحت نیروی compressive). ترک معمولاً از سمتی شروع میشود که کشیده میشود.
۲. چرا دقیقاً از کانال پیچ؟
کانال پیچ درست در همان نقطهای قرار دارد که بیشترین نیروی خمشی را تحمل میکند. این کانال بخش بزرگی از فلز را برداشته است، پس همان نیروی سنگین باید با فلز کمتری تحمل شود. از طرف دیگر، تنش در اطراف حفرهها و گوشههای تیز جمع میشود (Stress Concentration). وقتی بیشترین نیرو و کمترین فلز در یک نقطه باشند، طبیعی است که این نقطه ضعیفترین بخش بار باشد.

۳. تیتانیوم چطور میشکند؟
تیتانیوم استحکام (Strength) بالایی دارد و با یک بار جویدن، حتی جویدن سنگین، نمیشکند. علت اصلی شکست این بارها معمولاً خستگی (Fatigue) است. یعنی نیرویی که هر بار بهتنهایی برای شکستن کافی نیست، اگر میلیونها بار تکرار شود، یک ترک بسیار کوچک ایجاد میکند. این ترک کمکم بزرگتر میشود. در نهایت فلزی که باقی مانده دیگر نمیتواند نیرو را تحمل کند و بار میشکند. به همین دلیل یک بار تیتانیومی ممکن است بدون هیچ ضربهی غیرعادی، بعد از مدتها کار بشکند. حفره، خراش فرزکاری و گوشهی تیز شروع این ترکها را راحتتر میکنند.
۴. نقش براکسیسم و ایمپلنت در فک مقابل
در براکسیسم، هم نیرو بیشتر است و هم دفعات بارگذاری. هر دو باعث میشوند خستگی فلز سریعتر پیش برود. پروتز ایمپلنتی در فک مقابل هم مهم است. دندان طبیعی لیگامان پریودنتال دارد. این لیگامان در انتقال نیرو نقش دارد و اطلاعات حسی آن به کنترل نیروی جویدن کمک میکند. ایمپلنت این لیگامان را ندارد و به فشار حساسیت کمتری دارد. وقتی هر دو فک ایمپلنت دارند، این بازخورد حسی در هر دو طرف کمتر است. پس در این بیماران باید انتظار نیروهای سنگینتری را داشت.
۵. عوامل دیگری که ممکن است نقش داشته باشند
اگر بار Passive Fit مناسبی نداشته باشد، هنگام بستن پیچها یک تنش دائمی در آن ایجاد میشود. این تنش به تنش جویدن اضافه میشود و عمر بار را کوتاه میکند. جنس و روش ساخت هم اهمیت دارد. تیتانیوم گرید ۵ میلشده، تیتانیوم خالص تجاری و تیتانیوم پرینتشده در برابر خستگی یکسان نیستند. اکلوژن هم مهم است. تماس سنگین روی کانتیلور، بهخصوص در حرکات طرفی، نیروی خمشی را مستقیماً بالا میبرد. تا قطعه مستقیم بررسی نشود، نمیشود گفت هرکدام از این عوامل در این کیس چقدر نقش داشتهاند.
۶. در طراحی جدید چه چیزی باید تغییر کند؟
همکارمان در پروتز جدید دندان ۶ را حذف کرده و ناحیهی اتصال را ضخیمتر کرده است. هر دو تصمیم منطقی هستند. با کوتاه شدن کانتیلور، بازوی اهرم (Lever Arm) کوتاه میشود و نیروی خمشی روی آخرین ایمپلنت کم میشود.
در ضخیم کردن بار، جهت آن مهم است. افزایش ارتفاع بار (از اکلوزال به سمت بافت) خیلی بیشتر از افزایش عرض آن مقاومت را بالا میبرد. در یک مقطع مستطیلی، اگر ارتفاع دو برابر شود، مقاومت در برابر شکستن (Bending Strength) حدود چهار برابر و سفتی (Stiffness) حدود هشت برابر میشود. پس اگر فضا اجازه بدهد، بهتر است ارتفاع بار در ناحیهی آخرین ایمپلنت بیشتر شود. همچنین اطراف کانال پیچ باید فلز کافی باقی بماند و گوشهها در طراحی CAD گرد شوند. در بیمار براکسیست، تماسهای سنگین روی کانتیلور باید حذف شوند و نایتگارد هم بخشی از درمان در نظر گرفته شود.
پیام کلینیکی
در پروتز فولآرچ، استحکام تیتانیوم بهتنهایی دوام پروتز را تضمین نمیکند. طول کانتیلور، ارتفاع بار در ناحیهی آخرین ایمپلنت و مقدار فلز باقیمانده دور کانال پیچ هم تعیین میکنند که پروتز در طول زمان دوام بیاورد یا نه.
محتوای این صفحه برای استفادهٔ آموزشی دندانپزشکان و دانشجویان دندانپزشکی تهیه شده است.